Kultura Indian Ameryki Północnej


Słownik

adobe - materiał budowlany z mieszaniny mokrej ziemi i słomy, wysuszony na słońcu; również budowle wykonane tą techniką.

algonkińskie języki - rodzina języków, którymi posługują się przede wszystkim ludy Północnego Wschodu i Wielkich Równin

algonkińskie ludy – ludy posługujące się językami algonkińskimi, np. Indianie Algonkin (plemię zamieszkujące rejon Wielkich Jezior), Indianie Micmac i Czejenowie.

Anasazi („starożytni”) – starożytna kultura Południowego Zachodu (q.v.), która kwitła mniej więcej w okresie 700-1300 n.e. (patrz str. 53).

Arktyka - region kulturowy rozciągający się od wschodnikch krańców Syberii, wzdłuż zachodnich wybrzeży Alaski i Kanady, po Grenlandię. Arktyka jest rejonem zamieszkiwanym przez ludy Aleutów i Inuitów.

atabaskańskie języki – rodzina języków, którymi przede wszystkim posługują się ludy zamieszkujące Region Subarktyczny; stosuje się też pisownię „atapaskańskie”.

atabaskańskie ludy - ludy posługujące się językami atabaskańskimi, a więc na przykład Indianie Beaver i Nawahowie.

Kalifornia – region kulturowy obejmujący obszar większej części współczesnego stanu Kalifornia i część półwyspu Baja California w Meksyku. Kalifornia jest ojczyzną Indian Hupa, Chumash, Luiseno i innych.

Karibu – potoczna nazwa kilu amerykańskiego podgatunku renifera; zamieszkuje obszary tundry.

kukurydza – jedno z najpospolitszych zbóż Ameryki Północnej. bohater kulturowy – istota, która pomaga ludziom w ich zmaganiach na samym początku ich istnienia – na przykład poprzez obdarowanie ich ogniem lub światłem, albo zabicie nieprzyjaznych potworów.

”ziemionurek”(earthdiver) – istota, która w typowych północnoamerykańskich mitach stworzenia nurkuje na dno pierwotnego morza, by przynieść odrobinę gleby, z której następnie uformowany zostaje pierwszy ląd.

euroamerykański – należący do europejsko-amerykańskiego kręgu kulturowego.

eurocentryczny – wykazujący skłonność do oceny świata z punktu widzenia europejskich wartości i doświadczeń.

Wielka Kotlina (Great Basin) – region kulturowy na zachodzie Stanów Zjednoczonych, obejmujący rozległe pustynne obszary otoczonej ze wszystkich stron, poza południowo-zachodnią, wysokimi pasmami górskimi (Góry Skaliste, Sierra Nevada i inne). Obszar ten jest kolebką między innymi Indian Ute, Pajutów, Szoszonów.

Wielkie Jeziora – jeziora Erie, Huron, Michigan, Ontario i Górne; również obszary otaczające te jeziora.

hogan – tradycyjna budowla mieszkalna Indian Nawaho; do jej konstrukcji używa się zazwyczaj pali i ziemi lub adobe (patrz wyżej).

irokeskie języki - rodzina języków, którymi mówią przede wszystkim ludy zamieszkujące Północny Wschód.

irokeskie ludy – ludy tubylcze posługujące się językiem z rodziny irokeskiej, na przykład Irokezi i Huroni.

Irokezi – wspólne miano, którym obejmuje się kilka ludów indiańskich posługujących się językami z rodziny irokeskiej i zamieszkujących północno-wschodnie obszary USA oraz południowo-wschodnią Kanadę, a zwłaszcza sześć narodów, które utworzyły sojusz znany jako Liga Irokeska, czyli Związek Sześciu Narodów (Indianie: Cayuga, Mohawk, Oneida, Onon-daga, Seneca and Tuscarora).

kaczina (kachina) – u Indian Hopi i innych Indian Pueblo kacziny to życzliwe duchem przodków lub istoty boskie. Kacziny biorą udział w ważnych świętach indiańskich, reprezentowane przez zamaskowanych aktorów; również lalka o przeznaczeniu dydaktycznym.

kiva – częściowo podziemna komora, używana przez Indian Hopi i inne ludy Pueblo do odprawiania ważnych obrzędów i świętowania. Mianem tym określa się też podobne budowle charakterystyczne dla starożytnych kultur tego regionu, na przykład Anasazi.

długi dom – rodzaj prostokątnej budowli mieszkalnej, dającej schronienie kilku spokrewnionym rodzinom. Pierwotnie długie domy były budowlami charakterystycznymi dla irokezów i innych ludów Północnego Wschodu.

woreczek z lekami – woreczek zawierający święte przedmioty, postrzegane przez właściciela jako przedmioty o szczególnym znaczeniu lub źródło „leku” (siły duchowej); spełnia podobną funkcję jak święte zawiniątko.

Północny Wschód – region kulturowy obejmujący obszary lesiste strefy umiarkowanej w obrębie dzisiejszych północno-wschodnich Stanów Zjednoczonych i południowo-wschodniej Kanady.

Południowy Wschód jest kolebką większości ludów algonkińskich i irokeskich. Wybrzeże Północno-Zachodnie – region kulturowy obejmujący wąski pas wybrzeża od północnej Alaski po północną Kalifornię. Wybrzeże Północno-Zachodnie jest kolebką między innymi ludów Tlingit, Haida, Kwakiutl i Tsimshian.

panindiański – inaczej ogólno-indiański, określenie odnoszące się do wszystkich ludów indiańskich, jak na przykład w wyrażeniu „ruch panindiański”, „ruch ogólno-indiański”.

Równiny lub Wielkie Równiny – region kulturowy obejmujący rozległe obszary równinne i preriowe w sercu Ameryki Północnej, rozciągający się od centralnej Kanady do Teksasu o od Gór Skalistych po rzekę Missisipi. Równiny są ojczyzną wielu ludów, w tym Czarnych Stóp, Mandanów and Siuksów na północy, Czejenów i Paunisów w centrum, oraz Kiowa i Komanczów na południu.

okres prekolumbijski – okres sprzed pierwszych kontaktów z Europejczykami (Kolumbem i jego następcami).

okres prehistoryczny - okresu sprzed sporządzenia pierwszych pisemnych dowodów historycznych, innymi słowy taki, który znamy wyłącznie na podstawie badań archeologicznych. W wypadku Ameryki Północnej określenie to bywa czasem stosowane do czasów przed przybyciem białych.

pueblo (hiszp. wieś) 1. tradycyjne miasteczko lub wioska Południowego Zachodu (q.v.), zbudowana z adobe lub kamienia. 2. (z dużej litery) ludy, dla których takie zabudowania są charakterystyczne, np. Indianie Hopi i Taos.

święte zawiniątko – paczka zawierająca przedmioty o znaczeniu sakralnym, postrzegane przez ich właścicieli jako szczególnie dla nich ważne lub jako źródło wielkiej siły duchowej plemienia lub grupy. Podobne znaczenie dla jednostki ma woreczek z lekami.

języki siouan (też siouańskie, siuańskie) - rodzina języków, którymi mówią przede wszystkim ludy północnych obszarów Wielkich Równin.

ludy siouańskie – ludy mówiące językami ze siouańskiej grupy językowej, a więc na przykład Siuksowie i Winnebago.

Południowy Wschód – region kulturowy obejmujący południowo-wschodnią część kontynentu północnoamerykańskiego, od dzisiejszego wschodniego Teksasu po Virginię. Są to, podobnie jak przylegający region Północno-Wschodni, tereny przede wszystkim lesiste, jednakże o cieplejszym klimacie i dużej wilgotności, miejscami subtropikalne. Południowy Wschód jest kolebką m.in. Czirokezów, Kroków i Seminolów. Południowy Zachód – region kulturowy obejmujący suche obszary na południe od Wielkiej Kotliny i na zachód od Wielkich Równin aż po północny Meksyk.

Południowy Zachód jest ojczyzną Nawahów, Apaczów i rolniczych ludów Pueblo.

Region Subarktyczny – region kulturowy rozciągający się w poprzek Ameryki Północnej na południe od Arktyki i na wschód od Wybrzeża Północno-Zachodniego. Charakteryzuje się dużą liczbą jezior i rzek, a także występowaniem odpornych na chłody drzew iglastych. Region Subarktyczny jest kolebką ludów między innymi Kutchin (Gwich'in), Beaver i Kri.

tipi – stożkowy namiot pokryty skórami bizonów. Pierwotnie był budowlą charakterystyczną dla Indian z Równin, jednakże dzięki łatwości, z jaką mógł być rozkładany i transportowany przez konie, przyjął się też u innych ludów tubylczych.

wigwam – kopulasty namiot pokryty korą lub matami, pierwotnie typowa budowla ludów algonkińskich (patrz wyżej).